کلهرستان
نمونه یک شعر فولکلور که دلالت بر این موضوع دارد :
| کورمها وه کوول فیل مه سه وه | به غدا جوور لیموو گرت وه ده سه وه |
معنی « پسرم بر فیل مست سوار است -- و بغدا را چون لیمو در دست گرفتهاست »
مسکن ایل کلهر
اگر کردستان ایران را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کنیم، و حدود آن را نواحی کامیاران در نظر بگیریم مسکن اولیه ی ایل کلهر در نواحی مرز بین این دو منطقه یعنی نواحی دامنههای شاهو قلعه ی پلنگان و دیگر نواحی این منطقه حضور داشتهاند و در کردستان عراق نیز به طور سنتی در اطراف شهر زور خانقین کلار و دیگر نواحی گرمسیری جنوب کردستان عراق حضور داشتهاند، سپس طی یک سری حوادث و اتفاقات به جنوب شاهراه کرماشان ـ خانقین نقل مکان کرده و ساکن شدهاند و مرکز اصلی ایل امروز در این جا میباشد ولی طوایف کلهر امروزه در تمام کردستان ایران و عراق به طور پراکنده و گاه متمرکز در تمام شهرهای کُردنشین ایران و عراق از جمله سقز، بوکان، مهاباد، ارومیه، ماکو، سنندج، ایلام، مهران و در عراق در سلیمانیه، کرکوک، کلار، حلبچه، نواحی گرمیان زندگی میکنند. اکنون قسمت اعظم ایل در استان کرماشان ساکن است. حال با ذکر این نکته که مناطق کلهر نشین « ایوان غرب، گیلانغرب، اسلام آباد غرب (ئاروینیاوا)، کرمانشاه، سرپل ذهاب، سومار، نفت شهر، ماهیدشت، قصرشیرین » بخشی از مناطق کلهر زبان است که از بیجار در شمال تا مهران در جنوب و در شرق از کرماشان ماهیدشت تا خانقین در غرب را شامل میشود.
زبان
زبان ایل کلهر کردی با گویش کلهری است و خود به لهجههایی تقسیم میشود.
کلهرها پس از کلهرستان
کلهرها پس از قتل ذوالفقارخان وفروپاشی حکومت کلهرستان، از بغداد عقب
نشینی کرده اما همچنان عده ی کثیری از آنان در آن شهر مانده که اکنون در
این شهر به سر برده و با نام کردهای فیلی شناخته میشوند و عمدتا همان کلهرهایی هستند که زمانی نه به عنوان مهاجر بلکه به عنوان فاتح وارد بغداد
شده بودند، البته باید اشاره داشت به این جمعیت که اکنون در بغداد مستقرند
از دیگر مردمان کلهر و همچنین شهرهای دیگر کلهر که به صورت مهاجر و اغلب
برای کار به بغداد نقل مکان کرده و به این جمعیت اضافه شدهاست که طبق آمار
غیر رسمی جمعیتشان بیش از دو میلیون نفر است که در پارلمان عراق و همچنین
پارلمان حکومت فدرال کردستان دارای نماینده مجزا میباشند .
کلهرها پس از عقب نشینی از بغداد همچنان بر برخی مناطقی که مقارن با حکومت
خویش تسلط داشتند توانستند تسلط خود را حفظ کرده ضمن اینکه هیچگاه کسی توان
تسخیر منطقه تحت حاکمیت ایلخانان کلهر را نداشته و آنان در اداره امور خود
مستقل و مخیر بودهاند .
جغرافیای جمعیتی و حوزه نفوذ زبانی
در کردستان تقسیم بندی زبانی و جمعیتی کاری دشوار است از جمله دلایل آن نزدیکی بیش از حد لهجهها و جمعیتها یا ایلهای گویشور آن است که آنچنان درهم تنیده و نزدیکند که گاهی تفکیک آنها از هم کاری بسیار دشوار مینماید . اما یک شیوه وجود دارد که میتواند این مشکل را به خوبی حل کند و آن، تقسیم بر اساس « حوزه نفوذ زبانی و سازمان ایلی » است .به این شیوه که در کردستان هر منطقهای مختص به یک ایل و در هر منطقه معمولا یک شیوه زبانی به کار برده میشود . مثلا در شمال کردستان ( کردستان ترکیه ) با وجود اینکه ایلات و شعب متعددی از کردها زندگی میکنند و هرکدام دارای منطقه اختصاصی خود میباشند و برخی تفاوتهای زبانی از جمله تفاوتهای فونوتیک، واژگانی و حتی در صرف افعال و وجود برخی حروف در یک منطقه ی خاص و عدم وجود همانها در منطقهای دیگر، اما در کل همه این ایلات را کرمانج میخوانند . و به همین ترتیب در منطقه سوران، هورام، لک، لُر و کلهر .
منطقه کلهر که اگر آن را از شمال به جنوب یعنی از منطقه گروس ( حوالی زنجان و بیجار ) تا مناطق جنوبی استان ایلام ( مهران و آبدانان ) و از شرق به غرباز گردنه اسدآباد تا جلولا در جنوب کردستان ( کردستان عراق - جلولا در ۴۰ کیلومتری بغداد قرار دارد ) در نظر بگیریم هرچند تیرهها و طوایف گوناگونی زندگی میکنند که عموما جزیی از کلهر و یا تخته قاپوی آن میباشند اما در کل یک قالب جمعیتی را تشکیل میدهند. برای نمونه کلیاییها در سنقر که معمرین ایل کلهر آنها را از (( هفت مال بانسیری ایوان غرب به عنوان بزرگترین زیر شاخه ی ایل کلهر )) « ههفت مالهی بانهسیری ئهیوان » میدانند که سه دسته از آنان اکنون در دهستان منصوری ساکن و دودسته دیگر در سقز و بوکان و دو دسته ی دیگر نیز در منطقه کلیایی و اسدآباد ساکنند و گواه این مدعا تشکیل حکومت کلهر و سنقر مقارن با حکومت شاه طهماسب اول صفوی در این منطقهاست . که باید اشاره داشت حوادث تاریخی، حملات متعدد حکومتهای صفوی و عثمانی و دیگر سلسلههای حاکم بر ایران، وسعت منطقه کلهر و گاهی نزدیکی و اتحاد با دیگر ایلات، هم بر لهجه ساکنین این مناطق تاثیر گذاشته و هم باعث شده در برخی دوران این طوایف در مقابل یکدیگر قرار گیرند و بنای دشمنی گذارند . اما در نهایت همه آنها دارای یک گویش واحد با لهجههای مختلفند که در برخی مناطق این حوزه گویش کلهری را با اصالت بیشتری ادا میکنند از جمله ایوان غرب، اسلام آبادغرب، گیلان غرب و ماهیدشت .
پیشینه ی دین و آئین
در باره دین و آئین کلهرها اگر به گذشته بر گردیم آنها نیز چون دیگر جمعیتهای کرد در پیشینه ی دینی خود باورهایی چون میترائیسم، زرتشتی، یهود و مسیحیت را تجربه کرده و با توجه به هجوم اعراب اسلام را نیز در زمره ادیانی که تجربه کردهاند دارند . اما این که کی مسلمان شدهاند به درستی معلوم نیست . یکی از دلایلی را که میتوان برای تازه مسلمان شدن کلهرها در نظر گرفت؛ عدم وجود مساجدی با قدمت مساجد در دیگر مناطق کردستان است، مانند پاوه و ... که قدمت آنها تقریبا به اوائل اسلام بر میگردد . اما در این منطقه هیچ مسجدی وجود ندارد که قدمت آن به بیش از ۵۰ سال برسد، الی در کرمانشاه آن هم به واسطه مرکزیت و اهمیتی است که در سدههای دهم و یازدهم خورشیدی به خود دیدهاست . و این به کلی نمایان میسازد که این مردم به تازگی مسلمان شده و پیش از آن بر سر یکی از ادیان و یا آئینهای پیش از اسلام همچنان باقی بوده و دین خود را با وجود حمله ی اعراب حفظ کردهاند .
دین و آئین کنونی
اکثریت کلهرها امروزه مسلمان و بر آئین شیعهاند . با قاطعیت می توان گفت بیش از 90 درصد کلهرها مسلمان و شیعه دوازده امامی اند. اما جمعیتهایی از آنان تقریبا بیش از 200 سال پیش به آئین یارسان گرویده و آداب و رسوم مذهبی خود را به جای میآورند . این جمعیتها غالبا در منطقه کفراور در میان ایل منشی و دهستان قلعه شاهین در سرپل ذهاب میباشند . بخشی از کلهرها نیز پیرو سنت ( اهل سنت ) میباشند که غالبا در مجاورت مناطق سنی نشین میباشند مانند : مناطق نزدیک به روانسر و جوانرود، کلهرهای سقز و بوکان و مناطقی مانند جلولا و ... در جنوب کردستان ( کردستان عراق ) . جمعیت ناچیزی نیز از کلهرها بر سر ادیان مسیح و یهود میباشند که جمعیتی قابل ملاحظه نیست
تاریخ ایران را خوب یا بد نیاکان ما ساختند ، بی اندیشیم ما چگونه تاریخ را برای آینده گان می سازیم .