حسین قلی خان ابوقداره، غلامرضا خان والی، صایب خانم همسر غلامرضا خان والی
به
استناد سنگ نوشته والیان در تخت خان در عصر حکومت اقا محمدخان قاجار، حسن
خان ( 1215 هـ. ق 1255 هـ. ق) به امر والی گری لرستان منصوب شد و تا سن نود
سالگی بر تمام پشتکوه حکومت کرد.
پس از مرگ آقا محمدخان ، فتحعلی شاه که در صدد تثبیت پایه های حکومت خود بود برای دست یافتن به اهداف مورد نظر خود، به محدود کردن نفوذ قدرت حکام و امرای محلی و سرحدی پرداخت. وی که درصدد قاجاری کردن ایران بود، برای تحقق این سیاست سعی کرد افرادی از قبیله خود را حکومت ولایاتی که برای دولت مسأله ساز بودند، انتخاب نماید. وی محمد علی میرزا دولتشاه که از لایق ترین فرزندانش بود به حکومت کردستان و کرمانشاه گماشت، و به دنبال این سیاست، لرستان به دو قسمت پیشکوه و پشتکوه تقسیم شد. سرحدی بودن ولایت پشتکوه و اختلاف ایران و عثمانی همیشه مسأله ساز بوده است. در اواخر عمر بین حسن خان و فرزندش (علیخان، احمدخان و حیدرخان) اختلاف افتاد و صفحات ثلاثه پشتکوه بین آنها تقسیم شد و محمد علی میرزا دولتشاه، حاکم کرمانشاه که درصدد تضعیف والی بود ، از این موقعیت استفاده نمود و به مداخله پرداخت و با پشتیبانی از پسرها بر ضد پدر توانست نفوذ جزیی در منطقه کسب کند.
گویا در عصر فتحعلی شاه، حسن خان والی وفاداری خود را به جای نیاورد و برای مدت طولانی چون یک رئیس مستقل عمل نمود و دولت مرکزی با دسیسه و ایجاد نفاق در خانواده برای تضعیف او کوشید.
حسن خان والی که قبلاٌ از نوکرهای شاهوردیخان اخرین نفر از اتابکان لر بود، در سن 90 سالگی در عصر فتحعلی شاه در سال(1255 هـ ق) درگذشت و در کشیک خانه نجف اشرف مدفون گردید..
والی حیدر خان از( 1255 هـ ق 1273 هـ ق ) بر پشتکوه حکمرانی کردند که مورد تأیید دولت مرکزی بودند. بعد از مرگ حیدرخان حسینقلی خان به عنوان والی بر پشتکوه منصوب شدند. والی حیدرخان ( 1255 هـ ق 1273 هـ ق ) حکمرانی کردند.
حسینقلیخان (1273 هـ ق ، 1318 هـ ق) پسر حیدرخان به والی گری پشتکوه رسید، وی در دوران حکومت خود به القاب صارم السطنه، سردار اشرف و امیر تومان ملقب شد. منابع تاریخی دورهی قاجاریه و گزارشگران خارجی، اعم از جهانگرد و ماجراجو، که در عصر ناصر الدین شاه و بعد از پشتکوه دیدن کرده اند، از شجاعت ، شهامت، اقتدار حسینقلیخان به صراحت یاد کرده اند. خشونت وی در سرکوب قبایل سرکشن و یاغی سگوند، که شهر دزفول را غارت کرده بودند و جدیت او در برخورد با اعراب بنی لام، که از اتباع عثمانی بودند و به مرزهای ایران تجاوز میکردند، باعث شد، که به لقب ابوقداره ملقب گردد.
بعد از مرگ حسینقلی خان فرزندش غلامرضا خان که بعد از سرکوبی طوایف یاغی به دست پدرش ملقب به فتح السلطان گردید به والی گری رسید و به صارم السلطنه ملقب گردید.
بررسی حکومت والی حسن خان ( 1215 هـ. ق 1255 هـ.ق )حسن خان؛ پس از مرگ محمد خان و کنارهگیری و عزلت اسماعیل خان و سفارش او به انتقام گیری از قاتلین محمد خان، ظاهراً چند سالی بر لرستان و پشتکوه حکومت کرد اما بر اثر انتقام گیری از رؤسای لرستان و عدم مقبولیتش و نیز از امر حکومت قاجار ، خرم آباد را به قصد ایلام فعلی که در آن زمان «ده بالا» گفته می شود ،ترک کرد و حکومتش تنها به اینجا منحصر شد. در این نوشتار ان هدف دنبال می شود تا به بررسی حکومت والیان و اوضاع سیاسی و اجتماعی پرداخته شود.
والی حسن خان مقر حکومت را در( سال 1216 هـ.ق ) از خرم آباد به پشتکوه منتقل کرده است و گویا پیش از این تاریخ است (1215 هـ ق) که رؤسای طوایف لرستان را به انتقام قتل محمدخان می کشد ساکی در این باب می نویسد: «حسن خان فرزند اسدخان( 1255 هـ ق) با تأیید شاه قاجار به انجام امور مشغول شد . رؤسای طوایفی که محمد خان را کشته بودند از کار خود پشیمان شده و عبدالحسین ، جد خاندانهای فعلی کرمعلی را که مردی سخنور بود ، نزد والی فرستادند و برای عذر گناه اجازه ملاقات خواستند و حسن خان نیز ظاهراً ایشان را امان داده و به حضور پذیرفت ولی دستور داد همه را سر بریدند. کهنسالان ایلام داستانهایی از قتل عام سران طوایف پشتکوه را نقل می کنند که صحت آن ها اثبات نگردیده است .او به طوایف لرستان و پشتکوه چندان اعتماد نداشته است وهمیشه در صدد اضمحلال و استیصال آن ها برآمده است. و اما در ابتدای حکومت قاجار، رابطه آقا محمد خان با والی لرستان دوستانه بود. وی هیچگاه قصد براندازی حکومت والیان را نداشت. در دورة بعد، فتحعلیشاه ، برای کاهش قدرت قدرت حاکمان محلی و جلوگیری از شورش آنها، سیاست قاجاری کردن مملکت را در پیش گرفت. پیامد این سیاست در مناطق مختلف ایران به خوبی مشاهده می شد؛ به همین منظور در این دوره حوزه اقتدار والیان لرستان به مناطق پشتکوه محدود گردید. در این زمان فتحعلیشاه یکی از شجاع ترین فرزندانش به نام محمد علی دولتشاه را به حکمرانی مناطق غرب کشور منصوب کرد. او توانست تا حدودی رابطة تیره که بین حسن خان ، والی پشتکوه ، و پدرش فتحعلیشاه وجود داشت بهبود بخشد. در این زمان والی همیشه یار و یاور دولت مرکزی بود در لشکرکشی های علیه عثمانی ، محمد علی دولتشاه را همراهی و کمک می کرد. حسن خان والی از زمانی که قلمرو اش توسط فتحعلیشاه محدود شد و مجبور گردید مرکز حکومت خود را به منطقه پشتکوه منتقل نماید ، از او ناراضی گردید در هنگام بیماری محمد علی دولتشاه ، والی حسن خان بر جان خود از طرف فتحعلیشاه اعتماد نداشت به همین خاطر محمد علی دولتشاه قبل از مرگ خود به او اجازه داد به مقر حکومتش در پشتکوه برگردد.
حسن خان به همراه خود کسان بسیاری را به عنوان میرزا و کاتب و قاضی و صنعتگر و خدم و حشم به پشتکوه آورد و همپای آن طوایفی از اهالی لرستان نیز بدانجا کوچیدند .
بازمانده این اطرافیان اینک عمدتاً در شهر ایلام ساکن هستند و شرایط فرهنگی جدید را پذیرا شده اند. حکومت حسن خان دارای زندانهای وحشتناک ، مأموران سختگیر و زورگویی بوده است که عرصه را بر مردم تنگ می کرده اند ، و به نظر نمی رسد که او در رفاه و آبادنی پشتکوه کوشیده باشد.
راولینسون در سفرنامه اش دربارة حسن خان و وضعیت حکومتش چنین می نویسد:
« پشتکوه ، هنوز زیر سلطه ی والی است و حسن خان [والی] که تشنه قدرت است ، زمان فوت محمد علی میرزا [دولتشاه] با دولت مرکزی بیعتی مصلحت آمیز نموده است».
کمی پیش از دیدار من اختلاف کوچکی بین حسن خان والی و دو پسر بزرگتر او روی داده بود و طوایف بین آن ها ، تقسیم شده بودند ، حکومت کرمانشاه از این موقعیت استفاده نموده به مداخله پرداخته بود و با پشتیبانی از پسرها بر مسند پدر توانسته بود جزئی نفوذی در منطقه کسب کند. حسن خان معزول گردید و علی خان و احمد خان مشترکاً به عنوان والی انتخاب شدند .
ایلات ، اکنون دریافته اند که در کشمکش های بین حکمرانان در این میان تنها خود آنان آسیب دیده و نفوذ دولت مرکزی در بین آن گسترش یافته ، در نتیجه پدر را با پسران وادار به آشتی کردند و فعلاً حسن خان با توانایی و قدرت یک شاهزاده خودمختار دوباره بر پشتکوه حکومت می کند.
حسن خان مطابق آنچه در کتیبه «تخت خان» آمده است در سال( 1255 ه.ق ) در گذشته و در کشیک خانه نجف اشرف دفن گردیده است. این کتیبه بر تخته سنگی در حاشیه جاده ایلام – صالح آباد قرار دارد و شامل شرح مختصری از تاریخ والیان است که به فرمان آخرین والی پشتکوه ،غلامرضا خان نوشته شده است.
2- حیدر خان والی ( 1255 هـ.ق 1273 هـ.ق)
پس از مرگ حسن خان ، فرزند انش به نام های احمد خان،حیدرخان،و علی خان حکومت مناطق مختلف پشتکوه را بین خود تقسیم کردند. حکومت قاجار والی گری حیدرخان را به رسمیت شناخت در کتیبة تخت خان ، حیدرخان و برادرانش از شهرت چندانی برخوردار نیستند و حتی نامشان در شجره نامه نیامده است.
3-حسین قلی خان ( 1273 هـ ق 1318هـ ق) بعداز حیدرخان که در سال(1273 هـ.ق)درگذشت ،حسین قلی خان فرزند او از سوی ناصرالدین شاه به حکومت پشتکوه رسید . او یکی از برجسته ترین والیان بود. حسین قلی خان مطابق آن چه سفرنامه نویسان نوشته اند ، خشن و خونریز و بهانه جو بوده است . او طوایف یاغی عرب خوزستان و ایلهای سرکش لرستان و تعرضات مرز عثمانی ها را سرکوب می کرده است و از سوی حکومت مرکزی به درجه امیر تومانی یا ژنرالی رسیده است و ملقب به القابی چون «صارم السلطنه»و« سردار اشرف» و «ابوقداره» بوده است.این لقب آخری همچنان در خاندان والی ماندو امروز هم نام خانوادگی پاره ای از بازماندگان آنان است.
حسین قلی خان نام مقر حکومت خود «ده بالا» را به حسین آباد یا حسینیه برگرداند و در آن قلعه ی مکعبی شکل ساخت و ارتشی مرکب از 700 سوار و 2000 پیاده که می توانست تا هزاران نفر در هنگام لزوم افزایش یابد ترتیب دارد.
حسین قلی خان مانند دیگر والیان ، کوچ نشین نبوده است و در واقع شهری مهاجر داشته است که همراه با خان جابجا می شده است. و دمرگان، لرد کرزن و حاج سیاح محلاتی او را دیدار کرده اند و مطالبی درباره اش نگاشته اند.
حسینقلی خان ابوقداره بالقاب :صارم السلطنه، سردار اشرف و والی پشتکوه پسر حیدرخان پسر حسن خان والی بوده است.
را بینو در کتاب خود راجع به حسینقلی خان ابوقداره چنین می گوید:
«حسینقلی خان ابوقداره در اقامتگاه تابستانی خود در «ده بالا» که در دره ای واقع شد قصری برای خود ساخت و سابقاً نام آن کاخ بوده است. جائی که برای خود ساخته هم نشیمن تابستانیش بوده و هم قلعه نظامی و ضمناً باغ بسیار عالی در خارج از قلعه احداث نمود.»
نامبرده زمستان را در دمب قلامون که بعد نامش تغییر کرده و به حسینیه موسوم گردید اقامت می کرد در این جا نیز ابوقداره در کنار رودخانه کنجانچم مانند ده بالا عمارتی برای خود ساخته و باغی نیز احداث کرده بود. افراد مسلح که تابع او بودند و عده آنان بالغ بر دو هزار نفر می شد آنها را «عمله» می گفتند و اینان خوب مجهیز و مسلح بودند. در 1865 دیرکوندها یاغی شدند و به همسایگان خود تعدی و تجاوز روا می داشتند در این سال ابتدا با افراد مسلح و سواران خود با تجهیزاتی برای قلع و قمع آنان عازم شد و چون آنجا را فتح نمود پسرش ملقب به فتح السلطان گردید. ابوقداره در سال 1317 قمری درگذشت و غلامرضا خان پسرش ملقب به صارم السلطنه شده جانشین پدر گردید و چندی بعد اینهم ملقب به سردار اشرف شده.
4- غلامرضا خان والی: (1318 هـ.ق ، 1340 هـ.ق)
غلامرضا خان والی پشتکوه ملقب به القاب «فتح السلطان» «صارم السلطنه» و« سردار اشرف» پسر بزرگ حسینقلی خان ابوقداره است.
غلامرضا خان همانند بیشتر حاکمان محلی ایران اطلاع چندانی از وضعیت سیاسی کشور نداشت و انگیزهی دوستی ها و دشمنی ها را نمی دانست و زمانی که سالار الدوله علیه حکومت مرکزی بنا به دلایل سیاسی یا هر دلیل دیگری شورش کرده غلامرضا خان به علت قرابت سببی او را یاری نمود و پسرش امان اله یکی از سردارن وی بود که با شکست سالار الدوله وی به پشتکوه بازگشت پس از این شکست غلامرضا خان که شاهد پیروزی مشروطه خواهان بود ، درصدد تظاهر به مشروطه خواهی برآمد و با روی کار آمدن سردار سپه ، نخست وزیر ایران (1320 هـ ش ـ 1304)هـ ش ) غلامرضا خان به همراه صولت الدوله قشقایی و شیخ خزعل ، فرمانروای مطلق العنان خوزستان ، اتحاد سه جانبه ای به نام« انجمن سعاده» برای دفاع از مشروطه خواهان تشکیل دادند.
از جنگ جهانی اول (1918 م / 1914 م) غلامرضا خان به پیروی از دولت دموکرات منش مستوفی الممالک از آلمانی ها هواداری می کرد و برای نبردهای متفقین ( انگلیس ، روسیه ، فرانسه) در منطقه کوت العماره مشکلاتی ایجاد کرد. که با وساطت سپهبد امیر احمدی روابط غلامرضا خان با متفقین بهبود یافت.
غلامرضا خان آخرین والی پشتکوه در سال 1307 شمسی توسط رضا شاه سرکوب و به عراق پناهنده شد و در همانجا درگذشت. والیان که بعنوان خان منطقه حکومت می کردند با مسلح نمودن افراد محلی علاوه بر حفاظت از مرزهای ایلام از مردم منطقه نیز خراج دریافت نمود و از آنان بیگاری نیز می کشیدندو قلعه های تابستان و زمستانی در مناطق مهران ، ایلام احداث نمودند که در مرکز شهر موجود می باشد که همکنون قلعه معروف به قلعه والی در شهر ایلام است که هم اکنون بعنوان آثار باستانی از آن حفاظت می شود و بعضی کارهای فرهنگی در این مکان صورت می گیرد.
به دستور غلامرضا خان والی بر روی یک قطعه سنگ نسبتاً بزرگ به طول دو متر وعرض یک متر در محلی بنام تخت خان ( تخت خاتون) واقع در حدود بیست کیلومتری جاده ایلام به صالح آباد که محلی خوش آب و هوا و تفریحگاه والی پشتکوه بوده نوشته ای بعنوان تاریخ مختصری از والیان و کارهای آنان وجود دارد.
صایب خانم ، همسر غلامرضا خان والی ملقب به عزت الدوله
پس از مرگ آقا محمدخان ، فتحعلی شاه که در صدد تثبیت پایه های حکومت خود بود برای دست یافتن به اهداف مورد نظر خود، به محدود کردن نفوذ قدرت حکام و امرای محلی و سرحدی پرداخت. وی که درصدد قاجاری کردن ایران بود، برای تحقق این سیاست سعی کرد افرادی از قبیله خود را حکومت ولایاتی که برای دولت مسأله ساز بودند، انتخاب نماید. وی محمد علی میرزا دولتشاه که از لایق ترین فرزندانش بود به حکومت کردستان و کرمانشاه گماشت، و به دنبال این سیاست، لرستان به دو قسمت پیشکوه و پشتکوه تقسیم شد. سرحدی بودن ولایت پشتکوه و اختلاف ایران و عثمانی همیشه مسأله ساز بوده است. در اواخر عمر بین حسن خان و فرزندش (علیخان، احمدخان و حیدرخان) اختلاف افتاد و صفحات ثلاثه پشتکوه بین آنها تقسیم شد و محمد علی میرزا دولتشاه، حاکم کرمانشاه که درصدد تضعیف والی بود ، از این موقعیت استفاده نمود و به مداخله پرداخت و با پشتیبانی از پسرها بر ضد پدر توانست نفوذ جزیی در منطقه کسب کند.
گویا در عصر فتحعلی شاه، حسن خان والی وفاداری خود را به جای نیاورد و برای مدت طولانی چون یک رئیس مستقل عمل نمود و دولت مرکزی با دسیسه و ایجاد نفاق در خانواده برای تضعیف او کوشید.
حسن خان والی که قبلاٌ از نوکرهای شاهوردیخان اخرین نفر از اتابکان لر بود، در سن 90 سالگی در عصر فتحعلی شاه در سال(1255 هـ ق) درگذشت و در کشیک خانه نجف اشرف مدفون گردید..
والی حیدر خان از( 1255 هـ ق 1273 هـ ق ) بر پشتکوه حکمرانی کردند که مورد تأیید دولت مرکزی بودند. بعد از مرگ حیدرخان حسینقلی خان به عنوان والی بر پشتکوه منصوب شدند. والی حیدرخان ( 1255 هـ ق 1273 هـ ق ) حکمرانی کردند.
حسینقلیخان (1273 هـ ق ، 1318 هـ ق) پسر حیدرخان به والی گری پشتکوه رسید، وی در دوران حکومت خود به القاب صارم السطنه، سردار اشرف و امیر تومان ملقب شد. منابع تاریخی دورهی قاجاریه و گزارشگران خارجی، اعم از جهانگرد و ماجراجو، که در عصر ناصر الدین شاه و بعد از پشتکوه دیدن کرده اند، از شجاعت ، شهامت، اقتدار حسینقلیخان به صراحت یاد کرده اند. خشونت وی در سرکوب قبایل سرکشن و یاغی سگوند، که شهر دزفول را غارت کرده بودند و جدیت او در برخورد با اعراب بنی لام، که از اتباع عثمانی بودند و به مرزهای ایران تجاوز میکردند، باعث شد، که به لقب ابوقداره ملقب گردد.
بعد از مرگ حسینقلی خان فرزندش غلامرضا خان که بعد از سرکوبی طوایف یاغی به دست پدرش ملقب به فتح السلطان گردید به والی گری رسید و به صارم السلطنه ملقب گردید.
بررسی حکومت والی حسن خان ( 1215 هـ. ق 1255 هـ.ق )حسن خان؛ پس از مرگ محمد خان و کنارهگیری و عزلت اسماعیل خان و سفارش او به انتقام گیری از قاتلین محمد خان، ظاهراً چند سالی بر لرستان و پشتکوه حکومت کرد اما بر اثر انتقام گیری از رؤسای لرستان و عدم مقبولیتش و نیز از امر حکومت قاجار ، خرم آباد را به قصد ایلام فعلی که در آن زمان «ده بالا» گفته می شود ،ترک کرد و حکومتش تنها به اینجا منحصر شد. در این نوشتار ان هدف دنبال می شود تا به بررسی حکومت والیان و اوضاع سیاسی و اجتماعی پرداخته شود.
والی حسن خان مقر حکومت را در( سال 1216 هـ.ق ) از خرم آباد به پشتکوه منتقل کرده است و گویا پیش از این تاریخ است (1215 هـ ق) که رؤسای طوایف لرستان را به انتقام قتل محمدخان می کشد ساکی در این باب می نویسد: «حسن خان فرزند اسدخان( 1255 هـ ق) با تأیید شاه قاجار به انجام امور مشغول شد . رؤسای طوایفی که محمد خان را کشته بودند از کار خود پشیمان شده و عبدالحسین ، جد خاندانهای فعلی کرمعلی را که مردی سخنور بود ، نزد والی فرستادند و برای عذر گناه اجازه ملاقات خواستند و حسن خان نیز ظاهراً ایشان را امان داده و به حضور پذیرفت ولی دستور داد همه را سر بریدند. کهنسالان ایلام داستانهایی از قتل عام سران طوایف پشتکوه را نقل می کنند که صحت آن ها اثبات نگردیده است .او به طوایف لرستان و پشتکوه چندان اعتماد نداشته است وهمیشه در صدد اضمحلال و استیصال آن ها برآمده است. و اما در ابتدای حکومت قاجار، رابطه آقا محمد خان با والی لرستان دوستانه بود. وی هیچگاه قصد براندازی حکومت والیان را نداشت. در دورة بعد، فتحعلیشاه ، برای کاهش قدرت قدرت حاکمان محلی و جلوگیری از شورش آنها، سیاست قاجاری کردن مملکت را در پیش گرفت. پیامد این سیاست در مناطق مختلف ایران به خوبی مشاهده می شد؛ به همین منظور در این دوره حوزه اقتدار والیان لرستان به مناطق پشتکوه محدود گردید. در این زمان فتحعلیشاه یکی از شجاع ترین فرزندانش به نام محمد علی دولتشاه را به حکمرانی مناطق غرب کشور منصوب کرد. او توانست تا حدودی رابطة تیره که بین حسن خان ، والی پشتکوه ، و پدرش فتحعلیشاه وجود داشت بهبود بخشد. در این زمان والی همیشه یار و یاور دولت مرکزی بود در لشکرکشی های علیه عثمانی ، محمد علی دولتشاه را همراهی و کمک می کرد. حسن خان والی از زمانی که قلمرو اش توسط فتحعلیشاه محدود شد و مجبور گردید مرکز حکومت خود را به منطقه پشتکوه منتقل نماید ، از او ناراضی گردید در هنگام بیماری محمد علی دولتشاه ، والی حسن خان بر جان خود از طرف فتحعلیشاه اعتماد نداشت به همین خاطر محمد علی دولتشاه قبل از مرگ خود به او اجازه داد به مقر حکومتش در پشتکوه برگردد.
حسن خان به همراه خود کسان بسیاری را به عنوان میرزا و کاتب و قاضی و صنعتگر و خدم و حشم به پشتکوه آورد و همپای آن طوایفی از اهالی لرستان نیز بدانجا کوچیدند .
بازمانده این اطرافیان اینک عمدتاً در شهر ایلام ساکن هستند و شرایط فرهنگی جدید را پذیرا شده اند. حکومت حسن خان دارای زندانهای وحشتناک ، مأموران سختگیر و زورگویی بوده است که عرصه را بر مردم تنگ می کرده اند ، و به نظر نمی رسد که او در رفاه و آبادنی پشتکوه کوشیده باشد.
راولینسون در سفرنامه اش دربارة حسن خان و وضعیت حکومتش چنین می نویسد:
« پشتکوه ، هنوز زیر سلطه ی والی است و حسن خان [والی] که تشنه قدرت است ، زمان فوت محمد علی میرزا [دولتشاه] با دولت مرکزی بیعتی مصلحت آمیز نموده است».
کمی پیش از دیدار من اختلاف کوچکی بین حسن خان والی و دو پسر بزرگتر او روی داده بود و طوایف بین آن ها ، تقسیم شده بودند ، حکومت کرمانشاه از این موقعیت استفاده نموده به مداخله پرداخته بود و با پشتیبانی از پسرها بر مسند پدر توانسته بود جزئی نفوذی در منطقه کسب کند. حسن خان معزول گردید و علی خان و احمد خان مشترکاً به عنوان والی انتخاب شدند .
ایلات ، اکنون دریافته اند که در کشمکش های بین حکمرانان در این میان تنها خود آنان آسیب دیده و نفوذ دولت مرکزی در بین آن گسترش یافته ، در نتیجه پدر را با پسران وادار به آشتی کردند و فعلاً حسن خان با توانایی و قدرت یک شاهزاده خودمختار دوباره بر پشتکوه حکومت می کند.
حسن خان مطابق آنچه در کتیبه «تخت خان» آمده است در سال( 1255 ه.ق ) در گذشته و در کشیک خانه نجف اشرف دفن گردیده است. این کتیبه بر تخته سنگی در حاشیه جاده ایلام – صالح آباد قرار دارد و شامل شرح مختصری از تاریخ والیان است که به فرمان آخرین والی پشتکوه ،غلامرضا خان نوشته شده است.
2- حیدر خان والی ( 1255 هـ.ق 1273 هـ.ق)
پس از مرگ حسن خان ، فرزند انش به نام های احمد خان،حیدرخان،و علی خان حکومت مناطق مختلف پشتکوه را بین خود تقسیم کردند. حکومت قاجار والی گری حیدرخان را به رسمیت شناخت در کتیبة تخت خان ، حیدرخان و برادرانش از شهرت چندانی برخوردار نیستند و حتی نامشان در شجره نامه نیامده است.
3-حسین قلی خان ( 1273 هـ ق 1318هـ ق) بعداز حیدرخان که در سال(1273 هـ.ق)درگذشت ،حسین قلی خان فرزند او از سوی ناصرالدین شاه به حکومت پشتکوه رسید . او یکی از برجسته ترین والیان بود. حسین قلی خان مطابق آن چه سفرنامه نویسان نوشته اند ، خشن و خونریز و بهانه جو بوده است . او طوایف یاغی عرب خوزستان و ایلهای سرکش لرستان و تعرضات مرز عثمانی ها را سرکوب می کرده است و از سوی حکومت مرکزی به درجه امیر تومانی یا ژنرالی رسیده است و ملقب به القابی چون «صارم السلطنه»و« سردار اشرف» و «ابوقداره» بوده است.این لقب آخری همچنان در خاندان والی ماندو امروز هم نام خانوادگی پاره ای از بازماندگان آنان است.
حسین قلی خان نام مقر حکومت خود «ده بالا» را به حسین آباد یا حسینیه برگرداند و در آن قلعه ی مکعبی شکل ساخت و ارتشی مرکب از 700 سوار و 2000 پیاده که می توانست تا هزاران نفر در هنگام لزوم افزایش یابد ترتیب دارد.
حسین قلی خان مانند دیگر والیان ، کوچ نشین نبوده است و در واقع شهری مهاجر داشته است که همراه با خان جابجا می شده است. و دمرگان، لرد کرزن و حاج سیاح محلاتی او را دیدار کرده اند و مطالبی درباره اش نگاشته اند.
حسینقلی خان ابوقداره بالقاب :صارم السلطنه، سردار اشرف و والی پشتکوه پسر حیدرخان پسر حسن خان والی بوده است.
را بینو در کتاب خود راجع به حسینقلی خان ابوقداره چنین می گوید:
«حسینقلی خان ابوقداره در اقامتگاه تابستانی خود در «ده بالا» که در دره ای واقع شد قصری برای خود ساخت و سابقاً نام آن کاخ بوده است. جائی که برای خود ساخته هم نشیمن تابستانیش بوده و هم قلعه نظامی و ضمناً باغ بسیار عالی در خارج از قلعه احداث نمود.»
نامبرده زمستان را در دمب قلامون که بعد نامش تغییر کرده و به حسینیه موسوم گردید اقامت می کرد در این جا نیز ابوقداره در کنار رودخانه کنجانچم مانند ده بالا عمارتی برای خود ساخته و باغی نیز احداث کرده بود. افراد مسلح که تابع او بودند و عده آنان بالغ بر دو هزار نفر می شد آنها را «عمله» می گفتند و اینان خوب مجهیز و مسلح بودند. در 1865 دیرکوندها یاغی شدند و به همسایگان خود تعدی و تجاوز روا می داشتند در این سال ابتدا با افراد مسلح و سواران خود با تجهیزاتی برای قلع و قمع آنان عازم شد و چون آنجا را فتح نمود پسرش ملقب به فتح السلطان گردید. ابوقداره در سال 1317 قمری درگذشت و غلامرضا خان پسرش ملقب به صارم السلطنه شده جانشین پدر گردید و چندی بعد اینهم ملقب به سردار اشرف شده.
4- غلامرضا خان والی: (1318 هـ.ق ، 1340 هـ.ق)
غلامرضا خان والی پشتکوه ملقب به القاب «فتح السلطان» «صارم السلطنه» و« سردار اشرف» پسر بزرگ حسینقلی خان ابوقداره است.
غلامرضا خان همانند بیشتر حاکمان محلی ایران اطلاع چندانی از وضعیت سیاسی کشور نداشت و انگیزهی دوستی ها و دشمنی ها را نمی دانست و زمانی که سالار الدوله علیه حکومت مرکزی بنا به دلایل سیاسی یا هر دلیل دیگری شورش کرده غلامرضا خان به علت قرابت سببی او را یاری نمود و پسرش امان اله یکی از سردارن وی بود که با شکست سالار الدوله وی به پشتکوه بازگشت پس از این شکست غلامرضا خان که شاهد پیروزی مشروطه خواهان بود ، درصدد تظاهر به مشروطه خواهی برآمد و با روی کار آمدن سردار سپه ، نخست وزیر ایران (1320 هـ ش ـ 1304)هـ ش ) غلامرضا خان به همراه صولت الدوله قشقایی و شیخ خزعل ، فرمانروای مطلق العنان خوزستان ، اتحاد سه جانبه ای به نام« انجمن سعاده» برای دفاع از مشروطه خواهان تشکیل دادند.
از جنگ جهانی اول (1918 م / 1914 م) غلامرضا خان به پیروی از دولت دموکرات منش مستوفی الممالک از آلمانی ها هواداری می کرد و برای نبردهای متفقین ( انگلیس ، روسیه ، فرانسه) در منطقه کوت العماره مشکلاتی ایجاد کرد. که با وساطت سپهبد امیر احمدی روابط غلامرضا خان با متفقین بهبود یافت.
غلامرضا خان آخرین والی پشتکوه در سال 1307 شمسی توسط رضا شاه سرکوب و به عراق پناهنده شد و در همانجا درگذشت. والیان که بعنوان خان منطقه حکومت می کردند با مسلح نمودن افراد محلی علاوه بر حفاظت از مرزهای ایلام از مردم منطقه نیز خراج دریافت نمود و از آنان بیگاری نیز می کشیدندو قلعه های تابستان و زمستانی در مناطق مهران ، ایلام احداث نمودند که در مرکز شهر موجود می باشد که همکنون قلعه معروف به قلعه والی در شهر ایلام است که هم اکنون بعنوان آثار باستانی از آن حفاظت می شود و بعضی کارهای فرهنگی در این مکان صورت می گیرد.
به دستور غلامرضا خان والی بر روی یک قطعه سنگ نسبتاً بزرگ به طول دو متر وعرض یک متر در محلی بنام تخت خان ( تخت خاتون) واقع در حدود بیست کیلومتری جاده ایلام به صالح آباد که محلی خوش آب و هوا و تفریحگاه والی پشتکوه بوده نوشته ای بعنوان تاریخ مختصری از والیان و کارهای آنان وجود دارد.
صایب خانم ، همسر غلامرضا خان والی ملقب به عزت الدوله
+ نوشته شده در پنجشنبه ۱۹ دی ۱۳۹۲ ساعت 15:18 توسط خان تنها
|
تاریخ ایران را خوب یا بد نیاکان ما ساختند ، بی اندیشیم ما چگونه تاریخ را برای آینده گان می سازیم .